Een vaccin tegen complotdenken (III): de paranoïde denkstijl

In de vorige aflevering leerden we dat echte complotten verrassend veel zijn voorgevallen in het verleden. Dankzij grondig onderzoekswerk van experten, wetenschappers en journalisten werden de samenzweringen aan het licht gebracht en bewezen. Bij complottheorieën ligt dat anders. Vermoedens en dubbelzinnige aanwijzingen zijn vaak voldoende om sommige mensen te overtuigen dat er een grootschalige samenzwering gaande is.

Dit onderscheid is echter niet voldoende om ons te wapenen tegen complotdenken, omdat er altijd veel discussie zal zijn over welke feiten bewezen zijn en welke niet, en over welke experts betrouwbaar zijn en welke niet. De grens tussen complotfeit en complotfictie is bovendien niet altijd scherp te trekken.

Daarom is het nuttig om te focussen op de denkstijl die kenmerkend is complottheorieën. Dit is de methode die de psycholoog Rob Brotherton volgt in zijn boek Suspicious Minds (2015). Hoewel er gigantisch veel complottheorieën bestaan, zit er vaak een gelijkaardig wereldbeeld achter. Dat wereldbeeld steunt op vijf kernopvattingen:

  1. De waarheid is nog steeds niet onthuld
  2. We leven in een wereld van schijn en bedrog
  3. De samenzwerende elite is zeer machtig en geslepen
  4. Het kwaad regeert in de wereld
  5. De officiële versie van de feiten rammelt aan alle kanten

1. DE WAARHEID IS NOG STEEDS NIET ONTHULD

Er is een opvallend verschil tussen samenzweringen die algemeen aanvaard zijn door historici en de samenzweringen waarin complotdenkers geloven. Neem bijvoorbeeld het Watergateschandaal. De inbrekers die afluisterapparatuur installeerden in het hotel werden betrapt. De handlangers van Nixon die dit probeerden toe te dekken werden ontmaskerd. En, tot slot, nam de president Nixon ontslag. Het is met andere woorden een verhaal dat min of meer is afgerond. Er kunnen later nog details vrijkomen over andere feiten of andere betrokkenen, maar die zullen het grote plaatje hoogstwaarschijnlijk niet veranderen.

Dat is heel anders is bij complottheorieën, die open-ended zijn. Neem bijvoorbeeld de theorie dat 9/11 een inside job is: de WTC-torens zijn door agenten van de Amerikaanse overheid werden volgestapeld met explosieven en op 11 september tot ontploffing gebracht. De vliegtuigen die de torens doorboorden waren een afleidingsmanoeuvre om het te doen lijken op een terreuraanslag van Al Qaeda. Mensen die deze theorie aanhangen noemen zichzelf de 9/11-truthers.

Volgens deze truthers is het toedekken van deze operatie nog steeds aan de gang. Het publiek tast nog steeds in het duister, de ware daders lopen nog steeds vrij rond. Dus moeten we de zaak verder onderzoeken. Dit ‘onderzoek’ stopt eigenlijk nooit. Dit is niet uniek voor de 9/11-complottheorie. Elke complottheorie teert op onbeantwoorde vragen die alsmaar talrijker worden.

Degenen die in complottheorieën geloven leveren ook weinig bewijzen aan voor de theorie. Dit is in hun ogen niet problematisch. Integendeel zelfs: de afwezigheid van bewijs vormt juist een aanwijzing dat de theorie klopt. Het toont immers dat de samenzweerders zeer bedreven zijn in het uitwissen van hun sporen.

Wat dan met het bewijs voor de officiële versie? Aanhangers van complottheorieën stellen vaak dat dat bewijs neergeplant is en dus helemaal niks aantoont. Deze omgekeerde epistemologie maakt dat complottheorieën onmogelijk te weerleggen zijn. Er is geen enkel bewijs dat de complotdenker op andere gedachten kan brengen.  

2. “We leven in een wereld van schijn en bedrog”

Mensen zijn altijd al gefascineerd geweest door het onderscheid tussen de schijn en werkelijkheid. De filosoof Plato stelde dat de alledaagse wereld die we waarnemen slechts een schijnwereld is. Plato gebruikte de metafoor van mensen die gevangen zitten in een grot. Ze kijken naar de muur en zien enkel bewegende schaduwen. Ze denken dat de schaduwen de werkelijkheid zijn. Maar af en toe is er iemand die zich bevrijdt van haar ketenen en uit de grot rent. Op dat moment ontdekt ze een heel andere wereld. Dankzij het felle zonlicht ziet ze plots de waarheid: de wereld van de grot is een illusie, de wereld daarbuiten is de echte werkelijkheid.

Complotdenkers zijn ervan overtuigd dat de meeste mensen, net zoals de bewoners van de grot, gevangen zitten in een schijnwerkelijkheid. Ze zijn de sheeple, een samentrekking van sheep en people. Als volgzame schapen gaan ze mee in de officiële versie van de feiten die de overheid en experts hen voorkauwen.

Kritische burgers die zelf onderzoek durven doen, zullen echter de waarheid te weten komen. En die waarheid is schokkend: we worden langs alle kanten bedrogen. Overheden willen burgers niet beschermen maar onderdrukken, wetenschappers willen de kennis niet vergroten maar vernietigen, nieuwsmedia willen het publiek niet informeren maar misleiden.

Binnen dit wereldbeeld is het logisch om de officiële versie van de feiten altijd te wantrouwen. Aangezien niets ooit is wat het lijkt, is de officiële versie wellicht een leugen. Vandaar dat complotdenkers vaak spreken over false flag-operaties. Dit zijn operaties waarbij de overheid haar eigen burgers aanvalt, maar de schuld steekt op iemand anders (een terreurgroep bijvoorbeeld), met als uiteindelijke bedoeling een oorlog te beginnen of burgers te bespioneren. De officiële versie is uitgedacht door de samenzweerders zelf om het publiek een rad voor de ogen te draaien.

In democratische landen is dit wantrouwen meestal niet gegrond, omdat men veel waarde hecht aan openheid en transparantie (of alleszins veel meer dan in dictatoriale regimes). Bij schokkende gebeurtenissen – zoals een groot corruptieschandaal of een terreuraanslag – worden er parlementaire commissies opgericht waarbij een heleboel experten en getuigen worden gehoord. Als meerdere, onafhankelijke experten en getuigen hetzelfde zeggen is dat een sterk argument om aan te nemen dat ze de waarheid spreken.

Warren Commission Complete Report, Hearings, and Exhib -  PaperlessArchives.com
De Warren Commission onderzocht de moord op president John F. Kennedy. Ze kwam tot het besluit dat Lee Harvey Oswald de enige dader was.

Zelfs als een commissie corrupt is of geen goed werk levert, zijn er nog altijd onafhankelijke onderzoeksjournalisten die de waarheid aan het licht kunnen brengen. In theorie is het altijd mogelijk dat zelfs met deze controlemechanismen de échte waarheid niet wordt blootgelegd. Maar wie met een andere versie van de feiten komt, zal stevige bewijzen moeten voorleggen.

3. “De samenzwerende elite is extreem machtig en geslepen”

Als we kijken naar echte samenzweringen, dan zien we dat ze vaak mislukken of alleszins niet verlopen zoals verwacht. Veel geplande terreuraanslagen worden (godzijdank) verhinderd doordat de politie of staatsveiligheid de terroristen op tijd kan klissen.

Complotten kunnen ook mislukken doordat een van de samenzweerders klungelt of zijn mond voorbij praat. Hun plan kan ook gefnuikt worden als de slachtoffers op tijd doorhebben wat ze van zin zijn. Dit was het geval bij vlucht United 93, één van de vliegtuigen die gekaapt werden op 9/11. Doordat de passagiers hadden gebeld met familieleden, hadden door wat de terroristen van plan waren. Daarom drongen ze de cockpit binnen en probeerden ze de terroristen te overmeesteren. Door de chaos in cockpit crashte het vliegtuig uiteindelijk in een veld in Pennsylvania. Het plan van de kapers om het vliegtuig te doen crashen in het Witte Huis liep zo in het honderd.

Het is niet alleen moeilijk om een samenzwering goed uit te voeren, maar ook om ze stil te houden. Schandalen zoals Watergate, de ponzifraude van Bernard Madoff, dieselgate en het seksueel misbruik van Jeffrey Epstein en Ghislaine Maxwell zijn uiteindelijk allemaal aan het licht gekomen. Eén van de samenzweerders kan wroeging krijgen en uit de biecht klappen, slachtoffers kunnen naar de politie stappen of de recherche kan sporen vinden. Hoe meer mensen erbij betrokken zijn, hoe moeilijker het is om het deksel op de pot te houden. Zoals Benjamin Franklin het ooit verwoordde: ‘Three men can keep a secret, if two of them are dead.’

Complotdenkers gaan er echter van uit dat de samenzweerders enorm sluw zijn en zelden een misstap begaan. Ze hebben alles tot in de kleinste details uitgedacht en uitgevoerd. Al hun handlangers gehoorzamen perfect aan hun orders. Deze ‘hypercompetentie’ is een onrealistische aanname: mensen van vlees en bloed doen domme dingen, zijn slordig en praten hun mond voorbij.

4. Het kwaad regeert

De samenzweerders die figureren in complottheorieën zijn niet een beetje slecht, maar door en door verdorven. Ze zijn compleet gewetenloos en laten zich door niks tegenhouden. Ze zijn enkel uit op geldgewin, macht en sadistisch genot.

Hier speelt opnieuw de enorme kloof die aanhangers van complottheorieën zien tussen schijn en werkelijkheid. De samenzweerders lijken gewone politici of bedrijfsleiders, maar achter dit masker schuilen waarachtige monsters. Hillary Clinton lijkt op het eerste zicht een politica als een ander, maar in werkelijkheid staat ze aan het hoofd van een gruwelijk pedofilienetwerk. Virologen zijn schijnbaar bezorgd om de volksgezondheid, maar in feite spelen ze onder één hoedje met de overheid om mensen doodsangst aan te jagen en te hersenspoelen. De samenzweerders in complottheorieën zijn goed te vergelijken met de duivel: ze zijn het vleesgeworden kwaad.

In werkelijkheid zijn mensen zelden duivels slecht. Onderzoekers en journalisten die praten met moordenaars zijn vaak verbaasd hoe gewoon deze mensen overkomen. Zelfs mensen die de ergste gruweldaden hebben begaan, zien er opvallend gewoon uit. Toen Hannah Arendt schreef over nazi’s die duizenden joden richting de gaskamers hadden gestuurd, was ze verrast over ‘de banaliteit van het kwaad’.

Mensen die vreselijke dingen doen, vinden zelden van zichzelf dat ze slechte mensen zijn. Ze rationaliseren hun slecht gedrag: ‘als ik het niet doe, doet iemand anders het wel’, ‘mochten zij in onze plaats zijn, ze zouden ons ook niet sparen’, ‘zij bedreigen onze manier van leven’, enzovoort. In hun eigen ogen doen ze gewoon wat noodzakelijk en rechtvaardig is. Het cartooneske beeld van het kwaad dat domineert in complotdenken stemt dus niet overeen met de realiteit

5. “De OFFICIËLE VERSIE RAMMELT AAN ALLE KANTEN”

Een laatste kenmerk van complotdenken is de gelijkschakeling van anomalieën aan bewijs. Anomalieën zijn ‘afwijkingen’, dingen die we niet direct kunnen verklaren en die op het eerste zicht bizar zijn.

Zo waren er bij de moord op JFK een aantal tegenstrijdige getuigenissen. Een aantal getuigen zeiden dat ze meer dan drie schoten hadden gehoord toen Kennedy werd vermoord, terwijl de Warren Commission had vastgesteld dat er slechts drie schoten waren afgevuurd. Hieruit concludeerden sommigen dat Lee Harvey Oswald niet de enige dader kon zijn en dat hij had samengewerkt met een andere schutter (of schutters). Er werd echter een belangrijk element weggelaten. In werkelijkheid hadden slechts 5% van de getuigen vier of meer schoten gehoord. De grote meerderheid (81%) sprak over drie schoten. Deze tegenstrijdige getuigenissen zijn niet zo abnormaal. Uit psychologisch onderzoek blijkt dat ons geheugen bepaalde details van herinneringen (onbewust) kan aanpassen. Ons geheugen is geen videocamera die gebeurtenissen fotografisch vastlegt.  

Complotdenkers maken vaak jacht op anomalieën. Die vormen als het ware de aanwijzingen in de complotpuzzel. Een beroemd voorbeeld zijn de foto’s van de maanlanding. Hoe komt het dat de Amerikaanse vlag aan het wapperen is terwijl er helemaal geen atmosfeer is op de maan? Deze anomalie vormt volgens complotdenkers sterk bewijs dat er meer aan de hand is. Ze toont dat de maanlanding in werkelijkheid plaatsvond op een filmset op aarde.

Nochtans zijn er meestal eenvoudige verklaringen te vinden voor de anomalieën die complotdenkers hebben ontdekt[1]. Een belangrijk principe dat wetenschappers hanteren is ‘het scheermes van Ockham’: ze proberen met zo weinig mogelijk veronderstellingen een fenomeen te verklaren.

Bij het zoeken naar een verklaring is consistentie met bestaande kennis erg belangrijk. De verklaring moet voortbouwen op wat we al weten en ze moet verenigbaar zijn met bestaande wetenschappelijke theorieën. Die kennis is immers al voldoende getest. Als je tegen aanvaarde wetenschappelijke theorieën ingaat, wacht je een zware bewijslast.

Ockham's Razor | Our Politics

Complottheorieën schenden het principe van Ockham doordat ze een heleboel bijkomende hypothesen poneren. Als de maanlanding fake was, dan zouden de beelden en foto’s moeten gemaakt zijn op aarde. Dat veronderstelt een filmset, acteurs en een regisseur. Het NASA-personeel zou alles moeten stilhouden en er zou niks mogen uitlekken. Deze verklaring is veel minder ‘zuinig’ (en daarom minder waarschijnlijk) dan de verklaring dat de maanlanding wel degelijk echt heeft plaatsgevonden.

Vaak zullen er anomalieën overblijven die niet (helemaal) verklaarbaar zijn. Zo zijn er op de beelden van de aanslagen op 9/11 ontploffingen en lichtflitsen te zien waarvan experten de oorzaak niet direct kunnen aanwijzen. Maar dit is een normaal fenomeen in de wetenschap. Onze kennis is altijd gelimiteerd, omdat de wereld nu eenmaal complex en chaotisch is. Het is onrealistisch om te verwachten dat we voor elk klein detail van een gebeurtenis een verklaring hebben.    

Besluit

Het probleem met de denkpatronen van complottheorieën is niet dat ze volledig fout zijn. Er is niks mis met gezonde argwaan. Er bestaan effectief machthebbers met weinig morele scrupules, soms wordt er wel degelijk een façade opgeworpen en zijn er goede aanwijzingen dat de algemeen aanvaarde versie van de feiten niet (helemaal) juist is.

Het probleem schuilt in het feit dat de veronderstellingen zo extreem zijn. Aanhangers van complottheorieën zijn ervan overtuigd dat de samenzweerders extreem intelligent, extreem competent en extreem kwaadaardig zijn. Ook de omgang met bewijs is erg vervormd. Bewijzen voor de officiële versie worden van tafel geveegd, terwijl de kleinste anomalieën als bewijs voor de complottheorie worden aangenomen. Om niet in deze tunnelvisie terecht te komen moeten we bewijs pro en contra goed afwegen, zwart-witdenken vermijden en inzien dat de wereld zeer complex is.

Bronnen

Rob Brotherton (2015) Suspicious Minds

Debat tussen Coen Vermeeren en Maarten Boudry over 9/11. Universiteit Gent, 18 maart 2018. URL: https://www.youtube.com/watch?v=mqrPhltmP-U&t=1s


[1] De ‘wapperende’ vlag op de maan wordt bijvoorbeeld verklaard in dit Wikipedia-artikel.

Een reactie plaatsen

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s